هم رؤيت با چشم عادى معتبر وطريق آن باشد ، هم رؤيت با چشم مسلّح ؛ زيرا اثر مترتّب بر يكى متضاد ومنافى اثر ديگرى است ؛ يعنى اگر رؤيت با چشم عادى معتبر است ، لازمه‌اش آن است كه شنبه اوّل ماه است نه جمعه ، واگر رؤيت با چشم مسلّح معتبر است لازمه‌اش آن است كه جمعه روز اوّل ماه است نه شنبه . چگونه معقول است كه در مقام ثبوت شارع هر دو را معتبر دانسته باشد ودر يك أفق هم جمعه - واقعا - اوّل ماه باشد وهم شنبه ! وچون عدم اعتبار رؤيت با چشم عادى وبدون ابزار بديهي البطلان است ، به ناچار بايد رؤيت با چشم مسلّح معتبر نباشد . ظاهرا به همين دليل كه رؤيت‌پذيرى با چشم مسلّح موضوعي است غير از رؤيت‌پذيرى با چشم عادى ، محقق أصولي ، ميرزاى نائينى ( م 1355 ه‍ ) در پاسخ به استفتايى ، رؤيت با چشم مسلّح را معتبر ندانسته ونوشته‌اند : لو فرض كون الهلال غير قابل للرؤية بالعيون القويّة فالظاهر أنّه لا عبرة بالرؤية بمعونة الآلات المكبّرة والمقرّبة الخارجة عن المتعارف . وبعبارة أوضح : لو لم يتحقّق أوّل درجة البعد المتوقّف عليه رؤية الهلال بالعيون القويّة وكانت الآلات المذكورة موجبة لرؤيتها مع عدم تحقّق ذلك المقدار من البعد ، فالظاهر أنّه لا عبرة بمثل هذه الرؤية « 1 » . خلاصهء اين دليل ، چنين است : اعتبار رؤيت با چشم مسلّح مستلزم تخيير بين اقلّ وأكثر است ( مقدّم ) . تخيير بين اقلّ وأكثر محال است ( تالي ) . بنابراين ، اعتبار رؤيت با چشم مسلّح محال است ( نتيجة ) . اشكال : برخى بر اين دليل ما كه گفتيم : « در چنين موردى محال است كه شارع به صورت مانعة الخلوّ موضوع بودن هر دو را معتبر دانسته باشد . . . » ، اشكال كرده وگفته‌اند : وجه استحاله چيست ؟ مجرد اين كه بر هر كدام اثر مختلفي بار مىشود نمىتواند سبب استحاله باشد ، بلكه چون يك امر اعتباري شرعي است اشكالى ندارد كه شارع مقدس رؤيت‌پذيرى از يكى از اين دو طريق را معتبر دانسته باشد وبه نظر مىرسد كه در فقه موارد زيادى براي آن وجود دارد كه به دو مورد از آن اشاره مىشود : الف ) در باب حد ترخّص مشهور قايلند كه خفاء الجدران يا خفاء الأذان ملاك براي حد ترخّص است در حالي كه اثر مترتّب مختلف است . ممكن است خفاء الجدران در

--> ( 1 ) . رؤيت هلال ، ج 4 ، ص 2544 .